LA TEZO PRI TELEA '-IG': UTILECO DE TEKSTESPLOROJ

Ken Miner (Oktobro 2005)

0.0 Enkonduko.

Unu el la problemoj pri E-lingvistiko estas nebuleco de intuicioj: diversaj gramatikistoj malsame intuicias pri la lingvo. Ne nur abstraktaj teoriaj aferoj malsame konceptiĝas ĉe diversaj gramatikistoj, sed eĉ — ĝis surpriza grado — la signifoj de vortoj. Kvankam ne haveblas (en la kutima senco) denaska parolantaro kiel kontrolo, ni havas tekstojn. Tekstaro de Esperanto ĝis nun atingis 4.675.412 vortojn; kvankam ju pli granda des pli bone (kondiĉe ĉiam, ke temas nur pri la plej bonaj aŭtoroj kaj tradukistoj), ĝi jam havas ampleksajn serĉajn rafinaĵojn. Alia ilo, ĝis nun ne tre rafinita por lingvistikaj celoj, estas kompreneble la interreto.

Mi verkis tiun ĉi artikolon por montri la valoron de la Tekstaro en la solvado de unu aparte simpla kaj klara lingva demando.

1.0 La tezo.

MATTOS (2000: 48) intuicias, ke '-ig' "implicas la rezulton", t.e., faras telean verbon [1], kiu havas en si mem finon. Sekve (se uzi lian ekzemplon) 'klarigi' kaj 'ekspliki' ne samsignifas: 'klarigi' estas telea kaj havas en si mem finon; 'ekspliki' ne.

Telea verblokucio (verblokucio estas verbo kune kun sia komplemento) ne povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ja povas uziĝi kun templima esprimo. Komparu kelkajn teleajn verbojn, al kiuj mankas '-ig':

Petro fermis la pordon.
* Petro fermis la pordon 10 minutojn. (daŭrindika esprimo)
Petro fermis la pordon en 10 minutoj. (templima esprimo)

Manjo konvinkis sian edzon.
* Manjo konvinkis sian edzon 10 minutojn.
Manjo konvinkis sian edzon en 10 minutoj.

Li konstatis sian eraron.
*Li konstatis sian eraron 10 minutojn.
Li konstatis sian eraron en 10 minutoj.

Kontraste, malteleaj verblokucioj ja povas uziĝi kun daŭrindika esprimo, sed ne povas uziĝi kun templima esprimo:

Johano promenis en la parko.
Johano promenis en la parko 10 minutojn.
*Johano promenis en la parko en 10 minutoj.

La infanoj ludis.
La infanoj ludis duonhoron.
*La infanoj ludis en duonhoro.

Milka vartis la bebon.
Milka vartis la bebon du horojn.
*Milka vartis la bebon en du horoj.

Se Mattos pravas pri '-ig', ni devus trovi datenojn kiel la jenaj:

Geraldo klarigis la akuzativon al Miĉjo.
*Geraldo klarigis la akuzativon al Miĉjo du horojn.
Geraldo klarigis la akuzativon al Miĉjo en du horoj.

Geraldo eksplikis la akuzativon al Miĉjo.
Geraldo eksplikis la akuzativon al Miĉjo du horojn.
*Geraldo eksplikis la akuzativon al Miĉjo en du horoj.

Pri la statuso de 'ekspliki' mi ne tre interesiĝas; la vere interesa demando estas, ĉu estas vere, ke '-ig' ĉiam kreas teleajn verblokuciojn. Mattos mem skribis (2000:48): "Tio tamen bezonas pli da esploro!"

3.0 Simplaj ig-vortoj.

Esploro en la Tekstaro malkaŝas, ke ig-verboj ne ĉiam havas telean signifon. En jenaj ekzemploj ili indikas daŭron de stato:

• sur tiuj ĉi fruktaj lokoj homoj kaj ĉevaloj kuŝis enterigitaj en senorda amaso kaj bonigis la teron. ("La batalo de l' vivo")

• Ambaŭ kompanianoj eliris sur la ŝtuparon kaj lumigis al li; kiam li jam estis foririnta, ili ankoraŭ staris kaj rigardadis sin reciproke. ("La batalo de l' vivo")

• [la fajro] lumigis la plankon kaj metis rozan tapiŝon al iliaj piedoj ("La batalo de l' vivo")

• La suno bruligis, la hejtanta suno de tagmezo en la sudo. ("Ĉe Aĥmed' Paŝa', la granda pentristo")

• ... deĵetis sian rajdanton en foson, kiu apartigis la kampon de la vojo. ("Fratoj Grimm - Elektitaj Fabeloj")

En aliaj ekzemploj, ili indikas laŭgradan procedon, kiu havas tempodaŭron:

• kiel peza ĝi estas, oni ĝin grasigis dum ok semajnoj ("Fratoj Grimm - Elektitaj Fabeloj")

• ... buĉisto, kiu veturigis junan porkon en puŝveturilo. ("Fratoj Grimm - Elektitaj Fabeloj")

• Sur la vojo en la arbaron Joĉĵo dispecigis ĝin en la poŝo, ofte haltis kaj ĵetis peceton ... ("Fratoj Grimm - Elektitaj Fabeloj")

• Ĝin suĉigu, por ke ĝi ne ĝenu nin, post kelke da tempo. ("Kastelo de Prelongo")

• ... tiu senlaca laboranto, kiu sciis suprenirigi la kulturarton ĝis scienca alteco ("Kastelo de Prelongo")

4.0 '-ig' en la prezenco.

Aparte oftaj estas uzoj de '-ig' en la prezenco, kie ĝi apenaŭ iam povus havi telean signifon; la signifoj estas tiuj de daŭrigata stato aŭ de laŭgrada procedo:

• Sed parolu do: vi min igas bolanta. ("Kastelo de Prelongo")

• mi ŝajnigas min indiferenta ("La batalo de l' vivo")

• vi do ne sentas, ke vi min mortigas? ("Kastelo de Prelongo")

• La verdeco de herbejoj kontrastigas la blondecon de grenkampoj ("Kastelo de Prelongo")

• Tiu dubo vin pereigas. ("Kastelo de Prelongo")

• La komercistaro kaj privatularo min iom maltrankviligas. ("La revizoro")

• la matena lumigado, kiu kolorigas ĝiajn blankajn murojn ĉarme or-ruĝaj ("Vojaĝimpresoj")

• la matena suno, kiu lumigas la kamentubon ("Fratoj Grimm - Elektitaj Fabeloj")

• Teruraj grandeguloj, konstruitaj tute el fero, kuŝas en seninterrompaj vicoj laŭlonge la surbordo kaj plenigas sian internon per miloj de sakoj da greno el la fruktoportaj kampoj de Suda Rusujo. ("Vojaĝimpresoj")

5.0 '-ig' kun '-ad'.

Estas interese ankaŭ esplori la uzadon de '-ig' kun sekvanta '-ad'. Kiam temas pri simpla telea verbo (sen '-ig'), aldono de '-ad' povas nur indiki ripetan agadon:

• staris ĉe ĉiuj pordoj kaj malfermadis kaj fermadis ilin ("Fabeloj de Andersen 1")

• kolektu de ĉiuj Izraelidoj monon por riparadi la domon de via Dio ĉiujare ("Malnova Testamento, Kroniko")

• la junaj baronoj ĉiam pafadis per siaj pafarkoj sur la du maljunajn homojn. ("Fabeloj de Andersen 3")

Kiam temas pri ig-verbo, '-ad' ankaŭ povas indiki ripetan agadon:

• Malkvieta vintra tago, kiu la malnovan domon ofte tremigadis, kvazaŭ de frosto. (“La batalo de l’ vivo”)

• En la tempoj de Ramzes, oni transportis Tebojn la reĝan kaj riĉulan tombejon, kaj en la najbaraĵo de la piramidoj oni enterigadis nur kamparanojn kaj metiistojn de la ĉirkaŭaĵo. ("La Faraono — Dua Volumo")

• Ĉiuj ĝiaj konstruaĵoj estis destinitaj por la mortintoj, kaj loĝataj nur de kolŝitoj kaj paraŝitoj, kiuj enbalzamigadis la kadavrojn. ("La Faraono — Tria Volumo")

• Mi mem ordonis al la ĉefo de la polico, ke li haltigadu la popalaĉon [legu 'popolaĉon' - KM]. ("La Faraono — Tria Volumo")

• sian soifon ŝi trankviligadis per la roso, kiu matene troviĝadis sur la folioj. ("Fabeloj de Andersen 1")

Sed igad-verboj ankaŭ povas indiki laŭgradan, ne ripetan, procedon:

• Sed la jaroj, kvankam ili pasadis tiel rapide, kiel la nuboj de somero, per sia irado malaperigadis eĉ tiujn ĉi postesignojn de la malnova batalo ... ("La batalo de l' vivo")

• la influo de ilia aera moviĝado ŝajne disvastigadis sin plue en la suna gaja ĉirkaŭaĵo ...( "La batalo de l' vivo")

• fiksi (kaj per komuna komunikiĝado konstante perfektigadi) precize formulitajn principojn ... ("Nefermita letero al s-ro de Beaufront")

• Lin oni dronigadis, kaj li ne koleris, al ŝi oni faris nenion — tamen ŝi kriis kiel freneza. ("La Faraono — Unua Volumo")

• ke Libianoj proksimiĝas en grandegaj amasoj, ke ili ĉion detruados kaj mortigados. ("La Faraono — Dua Volumo")

• Dum la tuta tempo, kiam la popolo plenigadis la korton kaj post la purpura kurteno, apartiganta la mortulojn de la sanktejo, sonis harpoj kaj mallaŭtaj kantoj, Ramzes rigardis la ĉambregon. ("La Faraono — Tria Volumo")

• Tiu viro min fajrete mortigadas. ("Ĉu li?")

Ili ankaŭ povas indiki daŭron de stato:

• Paperoj en multaj apartaj amasoj plenigadis la polvajn ŝrankojn, bretojn kaj tablojn ...( "La batalo de l' vivo")

• Poste ŝi foriris, kiam la radioj de la revenanta lanterno komencis lumigadi la ĉambron. ("La batalo de l' vivo")

• Vi plenumos verkon, kiu glorigados vian nomon, ĝis estingiĝos la suno... ("La Faraono — Tria Volumo")

Tiel ni vidas, ke ig-verboj ne kondutas, rilate '-ad', kiel simplaj teleaj verboj.

6.0 Konkludo.

Fine ni devas malakcepti la tezon, ke '-ig' faras teleajn verbojn.


[1] Dankon al Probal DASGUPTA pro la informo pri la terminoj 'telea' kaj 'maltelea' (angle telic kaj atelic)

REFERENCOJ:

MATTOS, Geraldo, 2000. En la komenco estas la vorto. Fonto: Chapicó-SC, Brazilo.

Tekstaro = Tekstaro de Esperanto (http://bertilow.com/tekstaro/index.html), projekto iniciatita kaj financata de "Esperantic Studies Foundation".